سخن دربارهء انواع ورق گويند آدم اول كسى بود كه بر گل نوشت ، و پس از چندى ساير ملل نوشتن را بر روى مس و سنگ آغاز كردند تا براى هميشه پايدار بماند . و اين امر در زمان قبل از طوفان بود ، و چه بسا هنگام حاجت بر روى تخته و برگ درخت نيز مىنوشتند ، و نيز روى توز « 1 » كه كمانها را به آن مىپوشانند مىنوشتند تا هميشه پايدار بماند و ما شرح آن را در مقالهء فلاسفه آورده‌ايم ؛ و بعد كه دباغى پوست معمول گرديد مردم بر روى آن نوشتند ؛ و مصريان بر كاغذ مصرى كه از نى بردى « 2 » به عمل مىآمد نوشتند و گويند اول كسى كه آن را به عمل آورد يوسف نبى عليه السلام بود . روميان بر حرير سپيد ورق « 3 » ؛ و طومار مصرى و فلجان كه پوست گورخر است مىنويسند . فارسيان بر پوست گاوميش و گاو ، و گوسفند . و عرب بر استخوان كتف شتر ، و لخاف كه سنگ پهن سپيدى است ، و شاخهء درخت خرما كه برگهاى آن را كنده باشند مىنويسند ؛ و چينيان بر كاغذ مصرى كه از گياه خشك به مقدار فراوان به عمل مىآوردند ، و هنديان بر مس و حرير سپيد مىنوشتند . اما كاغذ خراسانى ، از كتان بدست مىآيد ، و گويند اين كار در زمان بنى اميه و بقولى در زمان بنى عباس رواج يافت ، و برخى آن را قديم و برخى آن را جديد دانسته‌اند و نيز گويند : كارگران چينى آن را در خراسان همانند كاغذ چينى مىساختند ، و انواع آن طلحى ، نوحى ، فرعونى ، جعفرى و طاهرى است . در بغداد مردم سالها بر نوعى كاغذ مىنوشتند كه ممكن بود آن را پاك كرده و دوباره بر آن نوشت ، زيرا در واقعهء محمد بن زبيده « 4 » نوشته‌هاى ديوانهاى دولتى كه بر پوست بود بتاراج و يغما رفت ، و كتابها نيز بر پوست نوشته مىشد و چون پوست را با آهك دباغى مىكردند خشكى زيادى پيدا مىكرد ، و بعد دباغى كوفى معمول شده كه پوست با خرما دباغى مىشد و نرم مىماند . پايان فن اول - از مقالهء اول در اخبار علماء و الحمد لله وحده

--> ( 1 ) توز ، پوست درخت خدنگ است و آن پوستى است كه كمانها و سپرها را بدان مىپوشانند ( برهان قاطع مصحح آقاى دكتر معين ص 533 حاشيهء 8 ) . ( 2 ) بردى با فتح نباتى است كه در آب رويد و در مصر از آن كاغذ سازند ( منتهى الارب ) . ( 3 ) رق پوست نازكى است كه بر آن مىنويسند ( المنجد ) . ( 4 ) اشاره بجنگ امين و مأمون پسران هارون الرشيد و غارت بغداد در سال 196 هجرى و محمد بن زبيده نام امين است ( معجم البلدان و ناموس الاعلام تركى ) .